1ـ در جريان شوراى شش نفرى كه به دستور عمر براى انتخاب خليفه بعد از او تشكيل شد ، عبدالرّحمان بن عوف كه خود را از خلافت معذور داشته بود ظاهراً در مقام بى طرفى قرار گرفت و نامزدى خلافت را در امام على و عثمان منحصر دانست و بر آن شد تا در ميان آنان يكى را برگزيند. از على خواست تا با او به كتاب خدا و سنّت رسول الله و روش ابوبكر و عمر بيعت كند.
امّا امام على (عليه السلام) فرمود : «من بر اساس كتاب خدا و سنّت رسول خدا و طريقه و روش خود در اين كار مى كوشم.»
امّا همين مسأله چون به عثمان پيشنهاد شد ، در دم پذيرفت و به آسانى به خلافت رسيد !

2ـ امام على (عليه السلام) پس از قتل عثمان آن گاه كه بنا به درخواست اكثريت قاطع مردم مسلمان ، ناچار به پذيرش رهبرى بر آنان گرديد ، در شرايطى حكومت را به دست گرفت كه دشوارى ها در تمام زمينه ها آشكار شده بود ولى امام با همه مشكلات موجود ، سياست انقلابى خود را در سه زمينه : حقوقى ، مالى وادارى ، آشكار كرد.

الف_ در عرصه حقوقى:
اصلاحات او در زمينه حقوقى ، لغو كردن ميزان برترى در بخشش و عطا و يكسانى و برابر دانستن همه مسلمان ها در عطايا و حقوق بود و فرمود : «خوار نزد من گرامى است تا حقّ وى را باز ستانم و نيرومند نزد من ناتوان است تا حقّ ديگرى را از او بگيرم.»

ب ـ در عرصه مالى :
امام على (عليه السلام) همه آنچه را كه عثمان از زمين ها بخشيده بود و آنچه از اموال كه به طبقه اشراف هبه كرده بود ، مصادره نموده و آنان را در پخش اموال به سياست خود آگاه ساخت و فرمود :
«اى مردم! من يكى از شمايم ، هر چه من داشته باشم شما نيز داريد و هر وظيفه كه بر عهده شما باشد بر عهده من نيز هست.
من شما را به راه پيغمبر مى برم و هر چه را كه او فرمان داده است در دل شما رسوخ مى دهم.
جز اين كه هر قطعه زمينى كه عثمان آن را به ديگران داده و هر مالى كه از مال خدا عطا كرده بايد به بيت المال باز گردانيده شود.
همانا كه هيچ چيز حقّ را از ميان نمى برد ، هر چند مالى بيابم كه با آن زنى را به همسرى گرفته باشند و كنيزى خريده باشند و حتّى مالى را كه در شهرها پراكنده باشند آنها را باز مى گردانم.
در عدل ، گشايش است و كسى كه حقّ بر او تنگ باشد ، ستم بر او تنگتر است.»

ج ـ در عرصه ادارى :
امام على(عليه السلام) سياست ادارى خود را با دو كار عملى كرد :
1ـ عزل واليان عثمان در شهرها
2ـ واگذاشتن زمامدارى به مردانى كه اهل دين و پاكى بودند.

به همين جهت فرمان داد تا عثمان بن حنيف ، والى بصره گردد و سهل بن حنيف ، والى شام و قيس بن عباده ، والى مصر و ابوموسى اشعرى ، والى كوفه و درباره طلحه و زبير كه بر كوفه و بصره ولايت داشتند نيز چنين كرد و آنها را با ملايمت از كار بر كنار ساخت.

امام (عليه السلام) معاويه را عزل نمود و حاضر به حاكميّت چنان عنصر ناپاكى بر مردم شام نبود. موضع امام در آن شرايط و اوضاع ، هجوم به معاويه و پاكسازى او از نظر سياسى بود.
او خويشتن را مسئول مى ديد كه مسقيماً انشعاب و كوشش در تمرّد و سر پيچى غير قانونى را از بين ببرد و اين خلل را معاويه و خطّ بنى اميّه به وجود آورده بودند.

امام (عليه السلام) مى بايست اين متمرّدان را پاكسازى كند ؛ زيرا پاكسازى كالبد اسلام از آن پليدى ها ، وظيفه امام بود ، هر چند امرى دشوار مى نمود. به عبارت ديگر علّت عزل معاويه و اعلان جنگ بر ضدّ او ، انگيزه مكتبى بود كه انگيزه اى بزرگ به شمار مى رفت.
و بدين گونه امام على (عليه السلام) در دو ميدان نبرد مى كرد :
ميدانى بر ضدّ تجزيه سياسى و ميدانى بر ضدّ انحراف داخلى در جامعه اسلامى ، انحرافى كه در نتيجه سياست سابق از جبهه گيرى غير اسلامى شكل گرفته بود. و از اينجا ارزش كارهاى امام (عليه السلام) در پاكسازى آن اوضاع منحرف و بازستاندن اموال از خائنان ، بى هيچ نرمى و مدارا ، آشكار مى گردد.

امام على (عليه السلام) مى فرمود :
«همانا كه معاويه خطّى از خط هاى اسلام و مكتب بزرگ آن را نشان نمى دهد بلكه جاهليّت پدرش ابوسفيان را مجسّم مى سازد.
او مى خواهد موجوديّت اسلام را به چيزى ديگر تبديل سازد و جامعه اسلامى را به مجمعى ديگر تغيير دهد ، مى خواهد جامعه اى بسازد كه به اسلام و قرآن ايمان نداشته باشند. او مى خواهد «خلافت» به صورت حكومت قيصر و كسرى در آيد.»

با همه مشكلاتى براى كه امام (عليه السلام) پيش آمد آن حضرت از مسير خويش عقب نشينى نكرد ، بلكه در خطّ خويش باقى ماند و كار ضربه زدن به تجزيه طلبان را تا پايان زندگانى شريف خود ادامه داد و تا آن دم كه در مسجد كوفه به خون خويش در غلطيد ، براى از بين بردن تجزيه با سپاهى آماده حركت به سوى شام بود تا سپاهى را كه از باقى سپاهيان اسلام جدا شده بود و به رهبرى معاويه اداره مى شد از بين ببرد.
بنابراين امام (عليه السلام) در چشم مسلمانان آگاه تنها كسى بود كه مى توانست پس از عميق شدن انحراف و ريشه دوانيدن آن در پيكره اسلام ، دست به كار شود و با هر عامل جور و تبعيض و انحصار طلبى بجنگد.