كتاب: دايرة المعارف تشيع، ج 6، ص 151
نويسنده: سيد مهدى حائرى
از اهم مباحث علوم حديث شناخت راويان و محدثان، و اطمينان يافتن از نام و نشان و طبقه و ميزان وثاقت و درايت و تقوى و صلاحيت آنها است، تا روايت صحيح از ضعيف شناخته شود، و راه جعل و تحريف و تدليس و تصحيف مسدود گردد، و از كسانى اخذ حديث شود كه شايستگى تحمل و نقل كلمات مقدس خاندان وحى را داشته باشند، و به امانتدارى و درست كارى شناخته شوند. به همين جهت است كه از زمان هاى قديم، و اندكى پس از تدوين حديث، نياز به اين علم كاملا احساس گرديد، و دانشوران به تأسيس قواعد و اصول آن همت گماشتند، و كتابهاى زيادى در زمينه مشيخه و رجال تأليف كردند، چنان كه در كتب درايه نيز شرايط و ضوابطى را براى راويان و چگونگى جرح و تعديل و توثيق و تضعيف، تعيين نموده اند و مبانى مختلفى در اين باره اظهار داشته اند. اهتمام به معرفت رجال معتبر و پرهيز از راويان ضعيف و مجهول الحال سبب شد كه در هر عصرى افراد شايسته و مورد اعتمادى به كار حديث پردازند، و جوامع بزرگ و كوچك حديث را فراهم آورند، و در سخت ترين شرايط گرانبهاترين آثار را ابداع كردند و نام خود را به افق جاودانگى نقش بستند كه در خاتمه اين مقال فهرست كوتاهى از مشاهير محدثان شيعه از آغاز تا عصر حاضر بيان مى گردد :
قرن اول تا چهارم
مولاى متقيان حضرت على (ع) نخستين كسى بود كه به املاء رسول خدا (ص) احاديث آن
بزرگوار را تدوين كرد، و هم احاديث شريف مصحف فاطمه و جعفر و جامعه را به قلم مبارك
خويش تحرير فرمود، و نيز شصت و چند نوع از انواع علوم قرآن را بر شيعيان خود املاء
نمود و قواعد كلى و اصول اساسى علوم بسيارى ـ از جمله كلام، طب، نجوم، علم حروف
و طلسمات، شيمى، و نحو، و ... ـ را بر آنان القا كرد و عهدنامه و اندرزنامه هاى
زيادى از آن حضرت صادر گرديد كه سيد شريف رضى، گزيده هايى از آنها را در نهج البلاغه
فراهم آورده است. از سائر ائمه اطهار (ع) نيز آثارى در فنون گوناگون كلام و فقه
و تفسير و دعا و طب و غيره، بر جاى مانده كه بهترين ذخاير علم حديث است، و آخرين
آنها توقيعاتى است كه از حضرت ولى عصر (عج) صادر گرديده است (توقيعات).
همچنين جمعى از صحابه باوفاى پيامبر اكرم (ص) به حضرت امير (ع) اقتدا كردند و در
ضبط و نقل و حفظ و تدوين حديث بسى كوشيدند، كه قسمتى از آثار ارزشمند آنان تا روزگار
ما باقى مانده است، پس از آن نيز با وجود فشارهاى شديد زمامداران ستمكار، اصحاب
ائمه اطهار (ع) هرگز از تعلم و تعليم و نشر و استنساخ حديث، دست بر نداشتند و از
سختي ها و مشقت ها نهراسيدند و هزاران كتاب و اصل و نسخه تأليف نمودند، كه قسمتى
از آنها در الذريعة، 6/303ـ .374 معرفى شده است.
قرن چهارم و پنجم
مهمترين جوامع حديث در اين دو قرن تأليف گرديد، و تبويب و ترتيب حديث انجام شد،
مشهورترين آثارى كه در اين دو قرن تدوين يافته، چهار كتاب گرانبهاى : كافى، تأليف
ثقة الاسلام شيخ ابو جعفر كلينى (م 328 ق)، من لا يحضره الفقيه، تأليف شيخ صدوق
بابويه قمى (م 381 ق)، تهذيب الاحكام و استبصار، تأليف شيخ الطائفه ابو جعفر طوسى
(م 460 ق) مى باشد ، كه بيشتر احاديث احكام در اين چهار كتاب فراهم آمده است و
از جمله محدثان بزرگ اين دوره : شيخ اجل ، ابن قولويه قمى (م 369 ق) مؤلف كامل
الزيارة و شيخ ابو محمد هارون تلعكبرى (م 385 ق) و رجالى مشهور شيخ ابو العباس
نجاشى (م 450 يا 463 ق) و شيخ مفيد ابوعبدالله محمد عكبرى (م 413 ق) و سيد شريف
مرتضى علم الهدى (م 436 ق) بوده اند.
قرن ششم
از محدثان نامدار اين دوره : شيخ ابو على حسن طوسى ، ملقب به مفيد دوم ، فرزند
شيخ الطائفه (م ب 515 ق)، شيخ قطب الدين ابو حسين راوندى (م 573 ق)، و فرزند برومندش
شهيد ابو عبدالله نصير الدين حسين و شيخ امين الدين ابوعلى طبرسى (م 548 ق) و شيخ
رشيد الدين ابو عبدالله ابن شهر آشوب (م 588 ق)، و شيخ منتجب الدين على بابويه
(م 585 ق)
قرن هفتم
از محدثان و مشايخ بزرگوار اين قرن، شيخ ابوالحسين ورام نخعى (م 605 ق) و سيد اجل
رضى الدين على بن طاووس حلى (م 664 ق) و خواجه نصير الدين طوسى (م 673 ق) و سيد
جمال الدين احمد بن طاووس حلى (م 673 ق) و محقق حلى شيخ نجم الدين ابوالقاسم جعفر
هذلى حلى (م 676 ق) و شيخ عماد الدين حسن طبرى، مؤلف كامل بهائى و شيخ على إربلى
(م 693 ق) مؤلف كشف الغمة فى معرفة الائمة بوده اند.
قرن هشتم
از مشاهير اعلام و مشايخ حديث، شيخ ابو محمد حسن ديلمى، مؤلف ارشاد القلوب، و اعلام
الدين و ... و چند تن از بنى زهرة و شيخ جمال الدين ابو منصور علامه حلى (م 726
ق) و فرزندش فخر المحققين محمد (م 771 ق) و شهيد اول شيخ محمد بن جمال الدين مكى
(ش 786 ق) و سيد بهاء الدين نيلى و ...
قرن نهم
شيخ زين الدين ابو محمد عاملى بياضى (م 877 ق) كه از آثار معروف اوست : الصراط
المستقيم الى مستحقى التقديم، و شيخ عزالدين ابو محمد حلى عاملى و شيخ ابوالعباس
حلى (م 841 ق)
قرن دهم
محقق ثانى شيخ على بن عبدالعالى كركى عاملى (م 940 ق) و شهيد ثانى شيخ زين الدين
عاملى (ش 966 ق) و شيخ عزالدين حسين جبعى حارثى (م 984 ق) ـ پدر شيخ بهائى ـ و
شيخ عبداللطيف حارثى عاملى، مؤلف جامع الاخبار فى ايضاح الاستبصار.
قرن يازدهم
شيخ ابومنصور حسن فرزند شهيد ثانى و مؤلف منتقى الجمان فى الاحاديث الصحاح و الحسان
(م 1011 ق) و شيخ بهاء الدين عاملى (م 1031 ق) و علامه شيخ محمد تقى مجلسى اول
(م 1070 ق) و شيخ قاسم بن محمد معروف به ابن الوندى و فقيه كاظمى مؤلف شرح الاستبصار
فى احاديث الائمة الاطهار و شيخ فخر الدين طريحى (م 1085 ق) و ملا محمد محسن فيض
كاشانى (م 1091 ق) مؤلف الوافى از جوامع بزرگ حديث.
قرن دوازدهم
محدث والامقام شيخ محمد حر عاملى (م 1104 ق) و محدث جليل سيد هاشم بحرانى (م 1107
يا 1109 ق) و علامه بزرگوار ملا محمد باقر مجلسى (م 1111 ق) و شيخ محمد رضا بن
عبداللطيف تبريزى (م 1185 ق) مؤلف الشفا فى حديث آل المصطفى ـ كه گفته شده : جامعترين
جوامع حديث است ـ و شيخ عبدالله بن نور الله بحرانى، مؤلف عوالم العلوم.
قرن سيزدهم
استاد اكبر شيخ محمد باقر معروف به وحيد بهبهانى (م 1205 ق)، علامه بحر العلوم
سيد محمد مهدى طباطبائى (م 1212 ق) و محدث والا مقام سيد عبدالله شبر (م 1243 ق)
و شهيد ثالث ملا محمد تقى برغانى (م 1264 ق) و برادرش ملا محمد صالح برغانى (م
1275 ق) و حجة الاسلام سيد محمد باقر شفتى اصفهانى (م 1260 ق)
قرن چهاردهم، محدث فرزانه حاج ميرزا حسين نورى (م 1320 ق) مؤلف مستدرك الوسائل و علامه سيد حسن صدر (م 1345 ق)، علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى (م 1389 ق) علامه شيخ عبدالحسين امينى (م 1390 ق) مؤلف الغدير فى الكتاب و السنة و الادب، حاج شيخ عباس قمى، مؤلف سفينة البحار، حاج سيد محمد تقى موسوى اصفهانى، مؤلف مكيال المكارم فى فوائد الدعاء للقائم (عج)، آية الله حاج آقا حسين بروجردى (م 1380 ق) كتاب جامع احاديث الشيعة به سرپرستى ايشان تأليف گرديده است.
قرن پانزدهم
علامه سيد حسن طباطبائى مير جهانى (م 1413 ق) مؤلف مستدرك نهج البلاغة، و نوائب
الدهور فى علائم الظهور، آية الله حاج سيد ابوالقاسم خوئى (م 1413 ق)، آية الله
سيد شهاب الدين مرعشى نجفى (م 1411 ق)، علامه محقق سيد عبدالعزيز طباطبائى (م 1416
ق)، آية الله حاج شيخ محمد غروى.
رجال حديث محدثان حضرت على(ع) مصحف فاطمه جعفر جامعه كافى، تأليف ثقة الاسلام شيخ ابو جعفر كلينى من لا يحضره الفقيه، تأليف شيخ صدوق بابويه قمى تهذيب الاحكام و استبصار، تأليف شيخ الطائفه ابو جعفر طوسى مشایخ حدیث تاریخ اسلام علامه سيد حسن طباطبائى مير جهانى