شرحی بر تاریخ و کتب حدیث ( 511 بازدید)

حديث و روايت :

يكى از ميدان هاى خدمت ايرانيان به اسلام در صحنه علم و فرهنگ ، فن حديث است.
فن حديث‏ يعنى فن استماع و قرائت و ضبط و جمع و نقل سخنان رسول اكرم يا ائمه اطهار. فن حديث نيز مانند تفسير به دو شاخه شيعى و سنى منقسم مى ‏گردد.

محرك اصلى مسلمين به فراگيرى و جمع و نقل اخبار و احاديث ، اولا نياز مسلمين به احاديث در امور دينى بود.
ثانيا شخص رسول اكرم بنابر روايت مسلم و قطعى شيعه و سنى ، مكرر مردم را تشويق مى‏ كرد كه آنچه از او مى ‏شنوند ضبط كنند و براى آيندگان نقل نمايند. لهذا از صدر اسلام مسلمين علاقه شديدى به ضبط و نقل احاديث نبوى نشان مى ‏دادند. پس از انتشار اسلام و ورود ملل ديگر به جهان اسلام ، صحابه رسول خدا كه شرف محضر آن حضرت را دريافته بودند و از آن حضرت كم يا زياد سخنان و قضايايى به ياد داشتند ارج و اهميت فراوان يافتند. علاقه‏ مندان به احاديث نبوى براى استماع حديث از صحابه و يا تابعين (كسانى كه صحابه را درك كرده بودند) از شهرى به شهرى و از منطقه‏ اى به منطقه ‏اى مى ‏رفتند. بسا كه يك نفر براى تحقيق در صحت و سقم يك حديث و براى استماع از يك راوى معتبر ده ها فرسنگ راه طى مى ‏كرد تا به محضر آن محدث راه مى ‏يافت و حديث مورد نظر خود را از او مى ‏شنيد.

جرجى زيدان مى ‏گويد :
«همين كه مسلمين در صدد فهم معانى قرآن برآمدند ، طبعا به درك معانى گفته‏ هاى حضرت رسول صلى الله عليه و آله و سلم احتياج يافته تا با فهم معانى احاديث نبوى ، معانى قرآن را بهتر درك كنند. و البته احاديث نبوى از صحابه روايت مى‏ شد ، چه كه آنان از پيغمبر اكرم آن را شنيده و حفظ كرده بودند و مسلمانان براى فهم احاديث ‏به صحابه رجوع مى ‏كردند. ولى چون مسلمانان به كشورگشايى مشغول شدند صحابه پيغمبر كه از سران مهاجرين بودند در ممالك مختلف متفرق گشتند. از آن رو هر كس كه مى ‏خواست‏ حديث يا احاديثى از پيغمبر اكرم بداند ناچار به دنبال صحابه به ممالك مختلف و نقاط مختلف مى‏ رفت و چه بسا كه يك حديثى را فقط يكى از آن صحابه از حضرت رسول شنيده بود و ديگران آن را نمى ‏دانستند.
پس كسى كه دنبال جمع‏ آورى و فرا گرفتن احاديث‏ بر مى ‏آمد ناچار به مكه و مدينه و بصره و كوفه و مصر و رى و ساير شهرها مى ‏رفت ، در هر نقطه ‏اى علم و حديثى مى ‏آموخت. اين همان است كه مسلمانان آن را «رحله‏» در طلب علم مى ‏نامند.» (1)

علاقه و شور مسلمانان به نقل و ضبط و استماع احاديث نبوى از زمان خود آن حضرت آغاز گشت و به حكم اين كه هر وقت تقاضاى يك كالا زياد شود كالاهاى تقلبى هم به بازار مى ‏آيد ، گروهى از ضعيف الايمانان در زمان خود آن حضرت احاديثى از آن حضرت نقل و روايت كردند كه اساسى نداشت و خود آن وجود مبارك در صدد تكذيب برآمد.
در يك خطابه عمومى پيدايش كذابين و وضاعين را اعلام فرمود. آنگاه براى اين كه معيارى اصيل معرفى كند ، قرآن كريم را معيار صحت و سقم احاديث منقوله و منسوبه به خودش قرار داد.

با اينكه اهتمام به استماع و ضبط و نقل احاديث ، هم در ميان عامه وجود داشت و هم در ميان پيروان اهل البيت ، يك تفاوت اساسى در قرن اول هجرى ميان عامه و ميان پيروان اهل البيت ‏بود و آن اين كه عامه در مدت يك قرن به پيروى از دستور خليفه دوم و نظر برخى صحابه ديگر ، نوشتن و كتابت ‏حديث را مكروه مى‏ شمردند به عذر اين كه حديث ‏با قرآن مشتبه نشود و يا اهتمام به حديث جاى اهتمام به قرآن را نگيرد ، ولى پيروان اهل بيت از همان صدر اول همچنان كه نسبت‏ به استماع و ضبط و نقل احاديث اهتمام مى ‏ورزيدند نسبت ‏به كتابت آنها نيز اهتمام داشتند.

عامه در اول قرن دوم متوجه اشتباه خود شدند و اين سد كه به وسيله خليفه دوم به وجود آمده بود ، در قرن دوم به دست عمر بن عبد العزيز خليفه اموى زاهد - كه خود از طرف مادر از احفاد خليفه دوم بود - شكسته شد. اين بود كه شيعه حداقل يك قرن در تدوين و كتابت‏ حديث از اهل تسنن جلو افتاد.

علامه جليل و محقق و متتبع عاليقدر ، مرحوم سيد حسن صدر در كتاب نفيس تاسيس الشيعه از صحيح مسلم و فتح البارى ابن حجر نقل مى ‏كند كه گفته ‏اند :
«صحابه در نوشتن حديث اختلاف نظر داشتند. عمر بن الخطاب ، عبد الله بن مسعود و ابو سعيد خدرى و جمعى ديگر مكروه مى ‏شمردند ، اما على بن ابيطالب عليه السلام و انس بن مالك و برخى ديگر به خلاف نظر مى ‏دادند. لهذا پيروان على از صدر اسلام به نوشتن احاديث پرداختند بر خلاف پيروان عمر تا آنكه در قرن دوم اجتماع شد بر ضد نظر عمر.» (2)

از اين دو كتاب كه بگذريم ، اولين كتاب حديثى كتاب ابو رافع غلام آزاد شده رسول خداست كه در سنن و احكام و قضايا نوشته است.
ابو رافع يك غلام قبطى است كه رسول خدا او را آزاد كرد. او و دو فرزندش عبيد الله و على از شيعيان امير المؤمنين على عليه السلام به شمار مى‏ روند. نام عبيد الله بن ابى رافع به عنوان كاتب يا خزانه‏ دار امير المؤمنين در زمان خلافت آن حضرت زياد در كتب ياد مى ‏شود.

علماى شيعه مانند نجاشى در الفهرست او را اول مصنف شيعه دانسته ‏اند (3) .

بعد از ابو رافع ، سلمان فارسى كتابت ‏حديث كرده است. اثر سلمان فارسى درباره شرح و توضيح حديث جاثليق رومى بوده است كه بعد از وفات رسول اكرم به مدينه براى تحقيق آمد (4) .
پس از سلمان نام عده ديگر از قبيل ابوذر غفارى و اصبغ بن نباته و ديگران برده مى ‏شود.
سليم بن قيس از صحابه امير المؤمنين تاليفى دارد كه اخيرا به طبع رسيده است (5) .

نيمه اول قرن دوم يعنى زمان امام باقر و امام صادق عليهما السلام كه تا حدودى براى شيعه آزادى بوده است ، دوره اوج نقل و روايت و ضبط و كتابت ‏حديث است. نام چهار هزار نفر برده مى‏ شود كه از محضر امام صادق استفاده كرده ‏اند.
اصحاب امام صادق و امام كاظم عليهما السلام چهار صد كتاب حديثى تاليف كرده‏ اند كه به‏ «اصول اربعماه‏» معروف است.
مؤلفان اين كتابها از مليت هاى مختلفند.

در دوره بعد ، يعنى اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم تاليف جوامع حديث رايج ‏شد. كتب حديثى كه امروز در ميان شيعه و سنى موجود است همان جوامع است و در اين دوره است كه ايرانيان نبوغ خود و هم اخلاص و صميميت ‏خود را نسبت ‏به اسلام در اين زمينه نشان داده‏ اند.

بديهى است كه ما نمى ‏توانيم همه ايرانيانى كه در طبقات مختلف اهل حديث‏ بوده‏ اند ياد كنيم ، زيرا اين كار به تنهايى مستلزم تاليف چند جلد كتاب است.در اينجا معروف ترين و معتبرترين كتب حديث ‏شيعه و سنى را نام مى ‏بريم تا معلوم گردد اكثريت قريب به اتفاق نويسندگان جوامع حديث‏ شيعه و سنى ، ايرانى بوده ‏اند. بحث‏ خود را از جوامع حديث ‏شيعه آغاز مى ‏كنيم :

1. كافى تاليف ثقة الاسلام ، شيخ المحدثين ، ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى رازى

اين مرد بزرگ از يك ده به نام ‏«كلين‏» از دهات نزديك شهر رى در اطراف تهران است. خاندان وى در آن ده از محدثان شيعه بوده ‏اند.
پدرش يعقوب و دايى ‏اش علان در همين ده زندگى مى‏ كردند. كلينى از كودكى حديث آموخت. سپس براى ادامه تحصيل به شهر رى رفت. كلينى از كسانى است كه ‏«رحله‏» حديثى داشته است ، يعنى براى اخذ و جمع احاديث و درك خدمت اساتيد فن مسافرت ها كرده است. بيست ‏سال آخر عمر خود را در بغداد گذرانيد و در همان جا در گذشت و در همان بيست ‏سال كتاب كافى را تاليف كرد.

2. من لا يحضره الفقيه تاليف رئيس المحدثين ، ابو جعفر محمد بن على بن بابويه قمى معروف به صدوق

خودش و پدرش از بزرگان طراز اول علماى شيعه ‏اند و خاندان صدوق يك خاندان معروف است در شيعه ، صدوق در حدود سيصد تاليف و تصنيف داشته است. نام من لا يحضره الفقيه را كه به معنى‏ «خود آموز فقه‏» است از كتاب من لا يحضره الطبيب محمد بن زكرياى رازى اقتباس كرده است كه به معنى‏ «خود آموز طب‏» است.
كتاب من لا يحضره الفقيه مشتمل بر پنج هزار و نهصد و بيست ‏حديث است.

شيخ صدوق نيز رحله حديثى داشته است. در جوانى به بغداد مسافرت كرد. مشايخ بزرگ از محضرش استفاده مى ‏كردند و با اعجاب و تحسين به وى مى ‏نگريستند. شيخ صدوق براى ملاقات با ساير رجال حديث كه در خراسان مى ‏زيسته‏ اند به شهرهاى نيشابور ، طوس ، سرخس ، مرو ، بخارا ، فرغانه مسافرت كرد. در مقدمه من لا يحضره الفقيه به اين مسافرت اشاره مى ‏كند.
وفات شيخ صدوق در 381 واقع شد و در نزديكى حضرت عبدالعظيم ، در محلى كه هم اكنون به نام خودش معروف است دفن شد.

3. تهذيب الاحكام تاليف شيخ الطائفه ابو جعفر محمد بن لحسن الطوسى

4. استبصار ، این كتاب نيز تاليف شيخ الطائفه ابو جعفر طوسى است.

پس از اين چهار كتاب ، سه جامع حديثى ديگر در شيعه هست كه معروفترين جوامع است :

1.بحار الانوار تاليف شيخ الاسلام ، علامه المحدثين ، محمد باقر بن محمد تقى مجلسى.
اين كتاب جامع ترين كتب حديث است. آنچه در ساير كتب حديث‏ به طور متفرق موجود بوده در اين كتاب يكجا جمع آمده است.
هدف مؤلف بيشتر جلوگيرى از تلف شدن كتب حديث‏ بوده است ، لهذا صحيح و سقيم يكجا ذكر شده است.
مجلسى در سال 1111 در گذشته است.

2. وافى تاليف حكيم و عارف و محدث مشهور محمد بن المرتضى معروف به ملا محسن فيض كاشانى.
اين كتاب جامع كتب اربعه با حذف مكررات است.
مرحوم فيض در حدود دويست تاليف در رشته ‏هاى مختلف دارد. وفات وى همچنان كه قبلا گفته شد در سال 1191 واقع شده است.

نويسندگان اين سه كتاب كه آنها نيز مانند پيشينيان خود نام محمد دارند به‏ «محمدين ثلثه متاخر» معروفند.

از اين هفت جامع كه بگذريم ، به چند جامع ديگر بر مى‏ خوريم كه با ارزش و واجد اهميت ‏اند ، از قبيل عوالم عبد الله بن نور الله بحرينى و جامع الاحكام سيد عبد الله شبر و مستدرك الوسائل مرحوم حاج ميرزا حسين نورى.
كتاب اخير مخصوصا كه كمتر از يك قرن از تاليف آن مى ‏گذرد جاى شايسته ‏اى براى خود باز كرده است.

همچنان كه معلوم گشت ، از شش نفر محدث بزرگ شيعه پنج نفر ايرانى و يك نفر جبل عاملى (شامى) است و از سه نفر محدث ديگر نيز يكى ايرانى است.

اما احاديث اهل تسنن :

در ميان اهل تسنن اول كسى كه تدوين حديث كرد عبد الملك بن جريح است كه در قرن دوم مى ‏زيسته است. عبد الملك بن جريح عرب نيست و ظاهرا ايرانى نيز نيست. اين مرد در سال 144 در گذشته است.

اولين جامع حديثى اهل تسنن موطا مالك بن انس است كه الآن موجود است. مالك ، عرب و عرب نژاد است و يكى از امام هاى چهارگانه اهل تسنن است. در ميان كتب حديث اهل تسنن شش كتاب است كه به «صحاح سته‏» معروف است.
ما براى اين كه معيارى از شركت ايرانيان مسلمان در تدوين كتب حديث اهل تسنن به دست داده باشيم ، همان كتابها را با مؤلفين آنها معرفى مى ‏كنيم :

1. صحيح بخارى تاليف محمد بن اسماعيل بخاری

اين كتاب معتبرترين كتاب حديث در ميان اهل تسنن به شمار مى ‏رود. بخارى در مدت ‏16 سال اين كتاب را تاليف كرده است.
بنابر نقل ابن خلكان در وفيات الاعيان (6) و محدث قمى در الكنى و الالقاب ، بخارى گفته است هيچ حديثى را وارد كتابم نكردم مگر آنكه قبلا غسل كردم و دو ركعت نماز بجا آوردم. درباره حافظه نيرومند بخارى سخنانى گفته شده است.
بخارى اصلا اهل بخاراست و در طلب حديث ‏به شهرهاى خراسان و عراق عجم و عراق عرب و حجاز و شام و مصر سفر كرده است و عاقبت ‏به بغداد آمده و مورد توجه اهل فضل قرار گرفته است. وفات وى در سال ‏256 در يكى از قراء سمرقند به نام ‏«خرتنگ‏» واقع شده است.

2. صحيح مسلم ، مؤلف اين كتاب مسلم بن حجاج نيشابورى است.

پس از صحيح بخارى معتبرترين كتاب حديث در نزد اهل تسنن صحيح مسلم است. برخى آن را بر صحيح بخارى ترجيح مى ‏دهند.
مسلم به عراق و حجاز و مصر و شام در طلب حديث مسافرت كرد و مدتى در نيشابور ملازم بخارى بوده است. مسلم در سال 261 در نصرآباد نيشابور در گذشته است.

3. سنن ابوداود ، مؤلف اين كتاب سليمان بن اشعث ، معروف به ابوداود سجستانى است.

اهل سيستان است. او نيز به شهرهاى مختلف براى اخذ حديث مسافرت كرده و معاصر احمد بن حنبل بوده است. ابوداود ظاهرا يك ايرانى عرب‏ نژاد است. وفاتش در سال 275 واقع شده است.

4. جامع ترمذى ، نويسنده كتاب محمد بن عيسى ترمذى از شاگردان بخارى است.

در سال‏279 درگذشته است. ترمذ كه موطن ترمذى است از بلاد ما وراءالنهر است.

5. سنن نسائى ، مؤلف اين كتاب ابو عبد الرحمن احمد بن على بن شعيب نسائى است.

اين مرد نيز در طلب حديث مسافرت ها كرده است. در خلال مسافرت كه به شام رسيد مردم آنجا را از على عليه السلام منحرف ديد ، لهذا كتاب خصائص را در فضائل على عليه السلام و اهل بيت نوشت. در اين كتاب بيشتر ، از احمد بن حنبل روايت كرده است.
عادتش اين بود كه يك روز در ميان روزه مى‏ گرفت.
ابن خلكان مى‏ نويسد : در دمشق از او راجع به فضائل معاويه پرسش شد.
بنابر روايتى جواب داد : جز اين در فضيلت معاويه حديثى نمى ‏دانم كه پيغمبر (آنجا كه مكرر دنبال معاويه فرستاد و فرستاده آمد و گفت مشغول خوردن است) درباره ‏اش فرمود : «خدا شكمش را سير نكند.»

نظر به تمايل شيعى و ضد اموى نسائى ، مردم شام او را سخت كتك زدند.
در اثر همان كتك ها مرد. گويند چون احساس كرد مى ‏خواهد بميرد ، به مكه رفت و در آنجا مرد.
نساء از توابع خراسان است و وفات نسائى در سال ‏303 واقع شده است.

6. سنن ابن ماجه ، نويسنده اين كتاب محمد بن يزيد بن ماجه قزوينى است.

به عراق و حجاز و مصر و شام براى طلب حديث مسافرت كرده است و در سال ‏273 در گذشته است. چنانكه ديديم ، همچنان كه مؤلفان ‏«كتب اربعه‏» شيعه كه معتبرترين كتب حديث ‏شيعه است ايرانى بوده ‏اند ، مؤلفان ‏«صحاح سته‏» اهل تسنن نيز كه معتبرترين كتب حديث اهل تسنن است ايرانى هستند ، اعم از ايرانى ايرانى ‏نژاد يا ايرانى عرب‏ نژاد.

علاوه بر مؤلفان ‏«صحاح سته‏» ، در ميان معاريف و مشاهير محدثين اهل تسنن كه به عنوان ‏«حافظ‏» و يا ساير عناوين حديثى معروفند و كتب حديثى مهم و ذى قيمتى از نظر احاديث اهل سنت تاليف كرده ‏اند ، علماى ايرانى فراوانند.
ما براى احتراز از تطويل از ذكر نام آنها خوددارى مى ‏كنيم.

پى ‏نوشت ها :

1- ترجمه تاريخ تمدن اسلام،ج‏3/ص‏97
2- تاسيس الشيعه،ص 284
3- همان،ص 280
4- قسمت هايى از اين حديث در كتاب توحيد صدوق به طور متفرق ذكر شده.
رجوع شود به آن كتاب ، چاپ مكتبة الصدوق در سال‏1387 ، ص 282 و 286 و 316

5- تاسيس الشيعه،ص 280
6- ج‏3/ص 330

مجموعه آثار جلد چهاردهم صفحه 411 استاد شهيد مرتضى مطهرى

جوامع حديث ‏شيعه كافى تاليف ثقة الاسلام ، شيخ المحدثين ، ابو جعفر محمد بن يعقوب كلينى رازى ؛ معتبرترين كتاب حديث‏ شيعه من لا يحضره الفقيه تاليف رئيس المحدثين ، ابو جعفر محمد بن على بن بابويه قمى معروف به صدوق ؛ تهذيب الاحكام تاليف شيخ الطائفه ابو جعفر محمد بن لحسن الطوسى استبصار ؛ وسائل الشيعه صحيح بخارى تاليف محمد بن اسماعيل بخاری صحيح مسلم ؛ سنن ابوداود جامع ترمذی سنن نسائی سنن ابن ماجه

مقالات مرتبط :