استاد جعفر سبحانى
زندگى بشر بر اساس بهره گيرى از وسائل و اسباب طبيعى استوار است كه هر يك آثار
ويژه خود را دارند. همه ما هنگام تشنگى آب مى نوشيم و هنگام گرسنگى غذا مى خوريم.
چه ، رفع نياز توسط وسائل طبيعى ، به شرط آنكه براى آنها «استقلال در تاثير» قائل
نشويم ، عين توحيد است. قرآن يادآور مى شود كه : ذوالقرنين در ساختن سد از مردم درخواست
كمك كرد : «فاعينوني بقوة اجعل بينكم و بينهم ردما» (كهف/95)
با قدرت خويش مرا
يارى كنيد تا ميان شما و آنان (ياجوج و ماجوج) سدى برپا سازم.
كسانى كه شرك را به معنى «تعلق و توسل به غير خدا» تفسير مى كنند ، حرفشان تنها در صورتى صحيح است كه ما براى ابزار و وسائط موجود ، «اصالت و استقلال» قائل شويم ، و گرنه چنانچه آنها را وسايلى بدانيم كه به مشيت و اذن الهى ، ما را به نتيجه مى رسانند از مسير توحيد خارج نشده ايم و اصولا زندگى بشر از روز نخست بر اين اساس ، يعنى استفاده از وسائل و وسائط موجود ، استوار بوده و پيشرفت علم و صنعت نيز در همين راستا صورت گرفته و مى گيرد.
ظاهرا توسل به اسباب طبيعى مورد بحث نيست ; سخن درباره اسباب غير طبيعى است كه بشر جز از طريق وحى راهى به شناخت آنها ندارد. هرگاه در كتاب و سنت چيزى به عنوان وسيله معرفى شده باشد ، تمسك به آن همان حكمى را دارد كه در توسل به امور طبيعى جارى است. بنابر اين ، ما زمانى مى توانيم با انگيزه دينى به اسباب غير طبيعى تمسك جوييم كه دو مطلب ملحوظ نظر قرار گيرد :
1. از طريق كتاب و سنت ، وسيله بودن آن چيز براى نيل به مقاصد دنيوى يا اخروى
ثابت شود.
2. براى اسباب و وسائل ، هيچگونه اصالت و استقلالى قائل نشده و تاثير آنها را
منوط به اذن و مشيت الهى بدانيم.
قرآن كريم ، ما را به بهره گرفتن از وسائل معنوى دعوت كرده مى فرمايد:
«يا ايها
الذين آمنوا اتقوا الله وابتغوا اليه الوسيلة و جاهدوا في سبيله لعلكم تفلحون»
(مائده/35)
اى افراد با ايمان خود را از خشم و سخط الهى وا پاييد و براى تقرب به
او وسيله اى جستجو كنيد ، و در راه وى جهاد كنيد ، باشد كه رستگار شويد.
بايد توجه نمود كه وسيله به معناى تقرب نيست ، بلكه چيزى است كه مايه تقرب به خدا مى گردد و يكى از طرق آن ، جهاد در راه خدا است كه در آيه ذكر شده است و در عين حال مى تواند ، چيزهاى ديگر نيز وسيله تقرب باشد. (1)
در اصل گذشته ثابت شد كه توسل به اسباب طبيعى و غير طبيعى (به شرط اينكه ، رنگ استقلال در تاثير به خود نگيرند) عين توحيد است. شكى نيست كه انجام واجبات و مستحبات ، همچون نماز و روزه و زكات و جهاد و غيره در راه خدا ، همگى وسايل معنوى يى هستند كه انسان را به سر منزل مقصود ، كه همان تقرب به خداوند است مى رسانند. انسان در پرتو اين اعمال ، حقيقت بندگى را مى يابد و در نتيجه به خدا نزديك مى شود. ولى بايد توجه نمود كه وسايل غير طبيعى ، منحصر به انجام امور عبادى نيست ، بلكه در كتاب و سنت يك رشته وسايل معرفى شده كه توسل به آنها استجابت دعا را به دنبال دارد كه ذيلا برخى از آنها را يادآور مى شويم :
1. توسل به اسما و صفات حسناى الهى كه در كتاب و سنت وارد شده است ، چنانكه مى فرمايد :
«و لله الاسماء الحسنى فادعوه بها» (اعراف/180)
اسماء حسنى مخصوص خداوند است ،
پس خداوند را به وسيله آنها بخوانيد.
در ادعيه اسلامى، توسل به اسما و صفات الهى فراوان وارد شده است.
2. توسل به دعاى صالحان كه برترين نوع آن توسل به ساحت پيامبران و اولياى خاص خداوند است تا براى انسان از درگاه الهى دعا كنند.
قرآن مجيد به كسانى كه بر خويشتن ستم كرده اند (گنهكاران) فرمان مى دهد سراغ
پيامبر روند و در آنجا هم خود طلب مغفرت كنند و هم پيامبر براى آنان طلب آمرزش
كند. و نويد مى بخشد كه :
در اين موقع خدا را توبه پذير ورحيم خواهند يافت ، چنانكه
مى فرمايد :
«و لو انهم اذظلموا انفسهم جاؤوك فاستغفروا الله واستغفر لهم الرسول
لوجدوا الله توابا رحيما» (نساء/64)
در آيه ديگر ، منافقان را نكوهش مى كند كه
چرا هرگاه به آنان گفته شود سراغ پيامبر بروند تا در باره آنان از خداوند طلب آمرزش
كند ، سرپيچى مى كنند ؟! چنانكه مى فرمايد :
«و اذا قيل لهم تعالوا يستغفر لكم رسول
الله لووا رؤوسهم ورايتهم يصدون و هم مستكبرون» (منافقون/5)
از برخى از آيات بر مى آيد كه در امت هاى پيشين نيز چنين سيره اى جريان داشته
است. فى المثل ، به صريح قرآن ، فرزندان يعقوب عليه السلام از پدر خواستند بابت گناهانشان
از خدا براى آنان طلب آمرزش كند و يعقوب نيز درخواست آنان را پذيرفت و وعده استغفار
داد : «يا ابانا استغفر لنا ذنوبنا انا كنا خاطئين × قال سوف استغفر لكم ربي انه
هو الغفور الرحيم»
(يوسف/97-98)
ممكن است گفته شود : توسل به دعاى صالحان ، در صورتى عين توحيد (ويا لااقل مؤثر) است كه كسى كه به او توسل مى جوييم در قيد حيات باشد ، ولى اكنون كه انبيا و اوليا از جهان رخت بر بسته اند ، چگونه توسل به آنان مى تواند مفيد و عين توحيد باشد ؟
در پاسخ به اين سؤال يا ايراد ، دو نكته را بايستى يادآور شويم :
الف - حتى اگر فرض كنيم شرط توسل به نبى يا ولى حيات داشتن آنهاست ، در اين صورت توسل به انبيا و اولياى الهى پس از مرگ آنان ، تنها كارى غير مفيد خواهد بود ، نه مايه شرك ؛ و اين نكته اى است كه غالبا از آن غفلت شده ، و تصور مى گردد كه حيات و موت ، مرز توحيد و شرك است ! در حاليكه بر فرض قبول چنين شرطى (حيات انبيا و اوليا در هنگام توسل ديگران به آنان)، زنده بودن شخص نبى و ولى ، ملاك مفيد و غير مفيد بودن توسل خواهد بود ، نه مرز توحيدى بودن و شرك آميز بودن عمل !
ب - مؤثر و مفيد بودن توسل دو شرط بيشتر ندارد :
1. فردى كه به وى توسل مى جويند ، داراى علم و شعور و قدرت باشد.
2. ميان توسل جويندگان و او ارتباط برقرار باشد ؛ و در توسل به انبيا و اوليايى
كه از جهان درگذشته اند ، هر دو شرط فوق (درك و شعور ، و وجود ارتباط ميان ما و آنان)
به دلايل روشن عقلى و نقلى ، تحقق دارد.
وجود حيات برزخى يكى از مسايل مسلم قرآنى و حديثى است كه دلايل آن را در اصل 105 و 106 يادآور شديم. در جايى كه به تصريح قرآن ، شهداى راه حق حيات و زندگى دارند ، مسلما پيامبران و اولياى خاص الهى - كه بسيارى از ايشان خود نيز شهيد شده اند : از حيات برتر و بالاترى برخوردارند.
بر وجود ارتباط ميان ما و اولياى الهى دلايل بسيارى در دست است كه برخى را ذيلا يادآور مى شويم :
1. همه مسلمانان در پايان نماز شخص پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله
و سلم را خطاب قرار داده و مى گويند :
السلام عليك ايها النبي و رحمة الله و بركاته
آيا آنان براستى كار «لغوى» انجام مى دهند و پيامبر اين همه سلام را نمى شنود
و پاسخى نمى دهد؟!
2. پيامبر گرامى در جنگ بدر دستور داد اجساد مشركان را در چاهى ريختند. سپس خود
با همه آنان سخن گفت. يكى از ياران رسول خدا عرض كرد : آيا با مردگان سخن مى گوييد ؟
پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم فرمود : شماها از آنان شنواتر نيستيد. (2)
3. رسول گرامى صلى الله عليه و آله و سلم كرارا به قبرستان بقيع مى رفت و به
ارواح خفتگان در قبرستان چنين خطاب مى كرد : السلام على اهل الديار من المؤمنين
و المؤمنات.
و بر اساس روايتى ديگر مى فرمود : السلام عليكم دار قوم مؤمنين»
(3)
4. بخارى در صحيح خود آورده است : روزى كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و
سلم درگذشت ، ابوبكر وارد خانه عايشه شد. سپس به سوى جنازه پيامبر رفته ، جامه از
صورت پيامبر برگرفت و او را بوسيد و گريست و گفت :
بابي انتيا نبي الله لا يجمع الله عليك مؤتتين، اما الموتة التي كتبت عليك
فقدمتها» (4)
پدرم فداى تو باداى پيامبر خدا ، خدا دو مرگ بر تو ننوشته است. مرگى كه بر تو
نوشته شده بود ، تحقق يافت.
چنانچه رسول گرامى حيات برزخى نداشته و هيچگونه ارتباطى ميان ما و او وجود ندارد ، چگونه ابوبكر به او خطاب كرده و گفت : يا نبي الله.
5. امير مؤمنان على عليه السلام آنگاه كه پيامبر را غسل مى داد به او چنين گفت :
بابي انت و امي يا رسول الله لقد انقطع بموتك ما لم ينقطع بموت غيرك من النبوة
والانباء و اخبار السماء ... بابي انت و امي اذكرنا عند ربك و اجعلنا من بالك»
(5)
پدر و مادرم فداى تو باداى رسول خدا ، با مرگ تو چيزى منقطع گرديد ، كه
با مرگ ديگران منقطع نگرديده بود. با مرگ تو رشته نبوت و وحى گسسته شد ... پدر و
مادرم فداى تو باد ، ما را نزد خدايت به ياد آور ، ما را به خاطر داشته باش.
در پايان يادآور مى شويم كه توسل به انبيا و اوليا صورت هاى مختلفى دارد كه مشروح آن در كتب عقايد بيان شده است.
1. راغب در مفردات (ذيل ماده وسل) مى گويد :
الوسيلة التوصل الى الشيء برغبة
و حقيقة الوسيلة الى الله مراعاة سبيله بالعلم و العبادة و تحري مكارم الشريعة.
2.صحيح بخارى ، ج5، باب قتل ابى جهل، سيره ابن هشام:2/292 وغيره
3. صحيح مسلم، ج 2، باب ما يقال عند دخول القبر
4. صحيح بخارى، ج2، كتاب الجنائز، ص17
5. نهج البلاغه، بخش خطبهها، شماره 235
منشور عقايد اماميه صفحه 231