روزى كه رسول خاتم(ص) دو وزنه سنگين و دو ميراث گرانبها (قرآن وعترت) را به مردم معرفى كرد و براى نجات از گمراهى، تمسك به«ثقلين» را توصيه فرمود، اهل بيت خويش را نيز به عنوان قرآن شناسان خبير معرفى كرد، تا پس از او، امت از ائمه الهام بگيرند و شاگردى عترت را با افتخار بپذيرند.صادق آل محمد(ص)، در باره حبل المتين قرآن و شيوه بهره گيرى ازآن و جايگاه كلام الهى، سخنان بسيارى دارد كه در اين نوشته به اختصار به برخى از محورهاى تعاليم و توصيه هاى حضرتش اشاره مى كنيم، باشد كه جامعه قرآنى و ولايى ما، از حضرت صادق(ع) سرمشق بگيرد و از سرچشمه هدايت قرآنى، جان عطشناك خويش را سيراب سازد.
كلام الهى، جلوهاى از قدرت و علم و حكمت خداست و آيات قرآن،هريك نشانهاى از عظمت الهى است. امام صادق(ع) در زمينه جلوه گاه بودن قرآن براى ذات مقدس خدا البته براى چشمهاى بيدار و دلهاى آگاه مى فرمايد: "لقد تجلى الله لخلقه فى كلامه و لكنهم لايبصرون" (1)
معارف قرآن بى پايان است. به تعبير خود قرآن (تبيانا لكل شيء)است، بيانگر هرچيز. هر پند و حكمت، هر حكم و قانون، هر علم ودانش ريشه در قرآن دارد. حتى براى آگاهى از سرگذشت پيشينيان و سرنوشت آيندگان و دانشهاى آسمان و زمين بايد به قرآن نگريست و به كمك اهل بيت عليهم السلام ، از اين منبع و گنجينه كامل بهره گرفت. امام صادق(ع) مىفرمايد:«خداوند بى همتا و قدرتمند، كتاب خويش را بر شما نازل فرمود واو راستگو و نيكوكار است. در قرآن، خبر شما و خبر آنان كه پيش از شما بودند و آنان كه پس از شما خواهند آمد، همچنين خبرآسمان و زمين است...»(2)
و در سخن ديگرى به جنبه تبيان بودن قرآن چنين اشاره مى فرمايد: "ان الله انزل فى القرآن تبيان كل شىء، حتى و الله ما ترك شيئا يحتاج العباد اليه الا بينه للناس..." (3) خداوند در قرآن، بيان هرچيز را نازل كرده است. به خدا قسم هيچ چيزى را كه بندگان به آن نيازمندند، فروگذار نكرده و براى مردم بيان فرموده است.
قرآن، عهدى استوار ميان خدا و مردم است و آيات اين كتاب، متناين عهدنامه را
بيان مىكند. در عهد نامه بايد نگريست، به آن بايد پاى بند بود، مفاد آن را نبايد
زير پا گذاشت. امام صادق(ع) درباره اين عهدنامه و لزوم تلاوت بخشى از آن در هرروز،
چنين مى فرمايد:
«القرآن عهدالله الى خلقه، فقد ينبغى للمرء المسلم ان ينظر فىعهده و ان يقراء
منه فى كل يوم خمسين آيه.» (4)
روشن است كه مرور بر مفاد يك عهدنامه، براى يادآورى از آن قرارداد و رعايت آن در عمل است. ميثاق خدا با بندگان برشناختن احكام الهى و عبرت گرفتن از حكايات قرآن و عمل به اوامر او وتدبر در آيات است. جالب است كه امام صادق (ع) وقتى مى خواست قرآن تلاوت كند، قرآن را كه به دست راست خويش مى گرفت، دعايى مى خواند كه به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال اين قرار داد،اشاره دارد. مضمون آن دعا چنين است:
«خداوندا! من عهد و كتاب تو را گشودم. خدايا! نگاهم را در اين كتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفكر، و تفكرم را عبرت آموزى. خدايا! مرا از آنان قرار بده كه از مواعظ تو در اين كتاب، پند مى گيرند و از نافرمانى ات پرهيز مى كنند. وقتى كتاب تورا مى خوانم، بر دل و گوشم مهر مزن و بر ديدگانم پرده ميفكن وقرائت مرا خالى از تدبر مگردان، بلكه مرا چنان قرار بده كه درآيات و احكامش ژرف بنگرم، دستورهاى دين تو را بگيرم و عمل كنم و نگاه مرا در اين كتاب، غافلانه و قرائتم را بيهوده و بى ثمرمساز.» (5)
درخلال آيات قرآن، سرگذشت اقوامى از گذشته آمده است. چه نيكان وصالحان كه در سايه ايمان و عمل و پيروى از حق، سعادتمند شدند،چه عنودان و لجوجان كه با تكذيب انبياء و انكار خدا و طغيان وفساد، گرفتار عذاب الهى گشتند. قرآن، كتاب قصه و داستان نيست،ولى سرشار از قصص و حكايات افراد و امت هاست و همه بر اساس درس گرفتن و الهام و عبرت و پند.
امام صادق(ع) مى فرمايد:
«عليكم بالقرآن! فما و جدتم آيه نجا بها من كان قبلكم فاعملوا به، و ما وجدتموه هلك من كان قبلكم فاجتنبوه.» (6)
اين شيوه برخورد با آيات قرآن، سودمندترين شيوهاى است كه درعمل فردى و اجتماعى مسلمانان اثر مىگذارد و قرآن هدايتگر قارى مىشود.
دين خدا و آيات قرآن، حاوى يك سلسله احكام الهى است كه تا دامنه قيامت استمرار
مى يابد. آنچه كه حلال الهى و حرام الهى است، مشمول مرور زمان نمى شود و حكم
خدا در اثر «جو» يا «شرايط جديد» يا «تمايلات اين و آن» عوض نمى گردد. امام صادق(ع)
در تشريح بعثتهاى سلسله نورانى انبيا، به دوره بعثت رسول خاتم(ص) مى رسد و مى
فرمايد:
«تا آن كه محمد(ص) آمد و قرآن و شريعت و راه و روش قرآن را آورد. پس حلال آن تا
روز قيامت حلال است و حرام آن تا روز قيامت حرام مى باشد.»( 7)
و در سخنى ديگر، جريان قرآن را در عصرها و زمانها، همچون جريان شب و روز و ماه و خورشيد مى داند. با بيان امام صادق (ع) راه بر انديشه كسانى كه احكام خدا را مقطعى و دورهاى مى دانند و عصر حاضر را براى اجراى احكام قرآن مناسب نمى دانند و قوانين وحى را براى تنظيم امور بشريت امروز و جامعه كنونى كافى نمى بينند، بسته مى شود.
غير از احكام قرآن و حلال و حرام آن كه ابدى است، خود اين كتاب ژرف و فصيح و متين نيز با گذشت زمان كهنه نمى شود و پيوسته معارف آن براى همه اقشار در همه زمانها درخشندگى و آموزندگى دارد. امام صادق(ع) در حديثى به رمز و راز اين جاودانگى و طراوت هميشگى در كلام خدا اشاره دارد. مردى از آن حضرت مى پرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسى، تازه تر و شاداب تر مى شود و هرگز كهنه نمى شود.؟ امام صادق(ع) در پاسخ مى فرمايد:
«لان الله تبارك و تعالى لم يجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ناس فهو فى كل زمان جديد و عند كل قوم غض الى يوم القيامه.» (8)
طراوت و تازگى قرآن براى همه و هميشه، به خاطر آن است كه معجزه جاويد پيامبر(ص) و كلام الهى است و در هر عصرى پاسخگوى نيازهاى فكرى، هدايتى و اجتماعى مردم است.
گرچه تلاوت قرآن و حفظ كردن آيات آن ثواب دارد و ارزشمند است، ولى تكليف مسلمانان
در اين حد خلاصه نمى شود. حفظ كردن بايد همراه با عمل باشد و ياد دادن و ياد گرفتن
به قصد اجراى فرموده هاى خداى متعال.
حضرت صادق(ع) فرموده است: «الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفره الكرام البرره.»
(9)
كسى كه حافظ قرآن و عمل كننده به آن باشد، همراه با سفيران والامقام و نيكوكار
الهى (فرشتگان مقرب) خواهد بود.
ضرورت آموختن قرآن نيز در كلام آن حضرت مطرح است.
مى فرمايد: «ينبغى للمؤمن ان لايموت حتى يتعلم القرآن او يكون فى تعلمه.» (10)
سزاوار است كه مؤمن نميرد، تا آن كه قرآن را آموخته باشد، يا در حال و مسير فراگرفتن
قرآن باشد.
با اين حال، پاى بندى به احكام قرآن و عمل به آن در تعبير امام صادق(ع) چنين
بيان شده است:
«واحذر ان تقع من اقامتك حروفه فىاضاعه حدوده.» (11)
بپرهيز از اين كه در مسير اقامه حروف، به اضاعه حدود بيفتى.
بسيارند آنان كه در شكل و ظاهر به قرآن مى پردازند و در وراى جلوه هاى ظاهرى قرآنى، عمل به قرآن مطرح نيست. اين گونه برخورد تشريفاتى و مراسمى و شكلى با قرآن، در شان كلام الهى و منشورآسمانى نيست.
خواندن قرآن نيز آدابى دارد، هم آداب ظاهرى همچون مسواك، وضو، ترتيل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام كلام الله و... وهم آداب باطنى و حالتهاى روحى و توجه قلبى و عنايت به كلام خداو پيداكردن حالت خشوع و تذكر و تاثير پذيرى ازتلاوت، اين نكات در كلمات امام صادق(ع) بسيار بيان شده است. به برخى از اين رهنمودها اشاره مى شود: امام صادق(ع) مى فرمايد:
هرگاه نزد تو قرآن تلاوت مى شود، برتولازم است گوش بدهى و سكوت وتوجه داشته باشى: «اذا قرىء عندك القرآن وجب عليك الانصات و الاستماع.» (12)
اين همان نكته قرآنى است كه در آيه 204 سوره اعراف آمده است: « و اذا قرىء القرآن فاستمعوا له و انصتوا.»
و در سخن ديگرى به نقل ازحضرت رسول(ص) مى فرمايد كه: «راه قرآن» را نظيف و پاكيزه كنيد. مى پرسند: راه قرآن چيست؟ مى فرمايد: دهان مى پرسند: چگونه؟ مى فرمايد: با مسواك. (13)
تلاوت با حزن و حالتى اندوهناك كه نشان دهنده تاثر روحى قارى از آيات كلام خداست، ادب ديگرى از آداب تلاوت است. امام صادق (ع) فرموده است: «ان القرآن نزل بالحزن فاقرؤه بالحزن.» (15) قرآن با حزن نازل شده است، شما هم، آن را حزين قرائت كنيد.
انس با قرآن، دلهاى جوانان را روشن و زندگيهاشان را با صفا مى كند و عامل جذب آنان به پاكى و راه خدا مى شود.
«من قرئى القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، وجعله الله مع السفره الكرام البرره و كان القرآن حجيزا عنه يوم القيامه.» (16)
بخصوص، خانه هايى كه نواى خوش قرآن از حنجره هاى داوودى از آنها به گوش مى رسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمير، همدم كتاب خدايى اند و لحظات خويش را با انس با قرآن سپرى مى كنند، مشمول رحمت خدا و هدايت قرآنى مى شوند. اين گونه خانه هاى نورانى از تلاوت، در آسمانها تابان و فروزان است. امام صادق(ع)مى فرمايد:
همچنان كه ياد شد، در درياى كلمات حضرت صادق(ع) گهرهاى فراوانى وجود دارد كه در باره قرآن كريم است. نقل آن ها به طول مى انجامد. عصاره و خلاصه اى از آن مضامين را كه در برخى روايات ديگر آمده است، تقديم مى كنيم.
امام صادق (ع)، قرآن را داراى آيات ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه مى داند و بهره گيرى از قرآن را براى كسانى روا مى شمرد كه به اين نكات توجه داشته باشند و گرنه گمراه مى شوند و گمراه مى كنند. وى براى فراگيرى هر حرف از قرآن، پاداش ده حسنه بيان مى كند و مى فرمايد :
هر چه كه از ما براى شما نقل مى شود، در صورتى كه مخالف با قرآن باشد ما نگفته ايم و شما نپذيريد. امام اهل بيت پيامبر(ص) را خزانه داران علم الهى و بازگوكنندكان وحى خدا مى داند و از تفسير به راى نهى مى كند و از آن قارى كه به خاطر خود نمايى يا كسب درآمد، به قرائت مى پردازد، نكوهش مى كند.
اميد است كه در سايه رهنمودهاى حضرت صادق عليه السلام، با چشمه وحى الهى آشناتر شويم و «قرآنى» بينديشيم و «قرآنى» زندگى كنيم.
1- بحارالانوار، ج89، (بيروت)، ص107
2- كافى، ج 2، ص599
3- بحارالانوار، ج89، ص 81
4- وسايل الشيعه، ج 4، ص849
5- بحارالانوار، ج 95، ص 5
6- الحياه، ج 2، ص116
7- كافى، ج 2، ص 18
8- بحارالانوار، ج89، ص 15
9- الحياه، ج 2، ص ص 152
10- همان، ص 155
11- بحارالانوار، ج 82، ص43
12- وسائل الشيعه، ج 4، ص 861
13- الحياه، ج 2، ص 158.
14- بحارالانوار، ج89، ص207.
15- وسائل الشيعه، ج 4، ص857.
16- الحياه، ج 2، ص 164.
17- كافى، ج 2، ص 610.
18- تفسير برهان، ج 4، ص457; مجمع البيان، ج، 5، ص 481
قرآن ، امام صادق ، تجلی خدا ، قرآن عهد خداوند بر بندگان ، جوانان و قرآن